Νέο βιβλίο

ArgyropoulouΧριστίνα Αργυροπούλου: Γυναικεία Πορτρέτα στα Ομηρικά Έπη, εκδόσεις Γαβριηλίδης 
Σε αυτή τη μελέτη επιχειρήθηκε να παρουσιαστούν, όσο γίνεται με επάρκεια, τα γυναικεία πορτρέτα στα δύο ομηρικά έπη, την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, για να κατανοηθούν τόσο ο ρόλος των γυναικών όσο και οι αξίες και οι απαξίες της κοινωνίας στην οποία έζησαν. Επίσης, αναδεικνύεται ο ανθρώπινος χαρακτήρας σε όλη την πολυμορφία του, με τα πάθη και τις αρετές του, με ήρωες και ηρωίδες, πρωταγωνιστές και μη, των ομηρικών επών, ενός αφηγηματικού δράματος, που εκτυλίσσεται μπροστά στα μάτια του αρχαίου ακροατή και σύγχρονου αναγνώστη. Ακόμα παρατίθενται αποσπάσματα τόσο από το πρωτότυπο όσο και από αρκετές μεταφράσεις, καθώς η καθεμία αποτελεί ένα νέο λογοτεχνικό κείμενο, που έχει τη δική του δυναμική.

Ο αναγνώστης θα παρακολουθήσει τη δράση πολλών γυναικείων μορφών, των θεαινών στον κόσμο τους και των θνητών που έχουν σημαντική θέση στα κοινωνικά δρώμενα, στον βασιλικό οίκο, στην εκτέλεση των θρησκευτικών καθηκόντων και στις μάχες. Πρόκειται κυρίως για την Εκάβη, την Ανδρομάχη, την Ελένη, την Πηνελόπη, την Αρήτη, την Ναυσικά, την Κασσάνδρα, την Ήρα, την Αθηνά, τη Θέτιδα, την Αφροδίτη, την Καλυψώ και την Κίρκη. Ακολουθούν οι σκλάβες, Χρυσηίδα και Βρισηίδα, που για χάρη τους φιλονικούν οι δύο σημαντικοί ήρωες του ιλιαδικού έπους, ο Αγαμέμνονας και ο Αχιλλέας, και πολλές επώνυμες και ανώνυμες γυναικείες μορφές, που πλαισιώνουν τις βασίλισσες, όπως η Ευρύκλεια κ.ά.

Οι γυναίκες παρουσιάζονται τόσο εξωτερικά με τα χαρακτηριστικά της ομορφιάς τους, με την επιδεξιότητά τους στη ρόκα, στον αργαλειό και στο κέντημα, όσο και εσωτερικά με τις αξίες που τις αντιπροσωπεύουν ως καλές μανάδες, ως τίμιες και συνετές αδελφές και ως ερωτευμένες και πιστές σύζυγοι (Ανδρομάχη, Πηνελόπη, σύζυγος του Διομήδη, Θέτιδα κ.ά.). Δεν απουσιάζουν και οι άπιστες, όπως η γυναίκα του Προίτου, η Άντεια, και η Κλυταιμνήστρα, η απιστία της οποίας μπορεί να ερμηνευθεί ως εκδίκηση για τον Αγαμέμνονα, που θυσίασε την Ιφιγένεια στην Αυλίδα, εξαπατώντας την αν και μάνα, αλλά και για την παρασυζυγία του συζύγου της, όχι στο στρατόπεδο που ήταν αποδεκτό, αλλά στον τόπο του, καθώς έφερε μαζί του στις Μυκήνες την Κασσάνδρα, την ιέρεια και όμορφη κόρη του Πριάμου.

Στην Οδύσσεια οι γυναίκες έχουν έντονη δράση και σημαντική θέση στην κοινωνία, όπως είναι η Πηνελόπη ως φορέας εξουσίας κατά την απουσία του Οδυσσέα, η Αρήτη, που συμμετέχει σε κοινωνικές εκδηλώσεις, και η Ναυσικά, η οποία, αν παντρευτεί, δεν θα εγκαταλείψει το νησί της, που λειτουργεί ως μητρίδα λόγω του μητροτοπικού εθίμου, αλλά ο σύζυγός της θα μετακινηθεί στον τόπο της, αν είναι ξενομερίτης. Στην Ιλιάδα σημαντικές μορφές είναι η Ανδρομάχη, η αγαπημένη σύζυγος του Έκτορα και η μάνα Εκάβη, που δίνει και αμυντικές συμβουλές στον γιο της Έκτορα και έχει σημαντικό ρόλο στον οίκο του Πριάμου. Επίσης, η Ελένη, που είναι παρούσα και στα δύο έπη, τόσο με την παραμυθένια ομορφιά της, την οποία ακόμα και οι γέροντες της Τροίας θαυμάζουν, όσο και ως αιτία του τρωικού πολέμου. Η Ελένη στην Οδύσσεια υπαινίσσεται ότι δεν αποκάλυψε τον Οδυσσέα, αν και τον αναγνώρισε, όταν μπήκε στην Τροία με το τέχνασμα του Δούρειου Ίππου. Η Βρισηίδα, πέρα από όμορφη και αφοσιωμένη στους Αχιλλέα και Πάτροκλο, καταδεικνύει την ευάλωτη θέση των γυναικών όταν οι εχθροί κυριεύουν την πόλη τους. Τραγική είναι και η περίπτωση της Κασσάνδρας, η οποία προβλέπει, γνωρίζει, αλλά δεν μπορεί να αποφύγει τη μοίρα της, συρόμενη ως σκλάβα από τον Αγαμέμνονα στις Μυκήνες κ.ά.

Όσον αφορά τις θεές, τις νύμφες και άλλες μικρότερες θεότητες, αυτές συμπεριφέρονται όπως και οι θνητές· ερωτεύονται, φιλονικούν, διαμαρτύρονται. Είναι όμορφες με σταθερά εξωτερικά χαρακτηριστικά (γλαυκῶπις Ἀθήνη α205, λευκώλενος Ἥρη α195, ἠΰκομος Ἑλένη Ν766, φιλομμειδής Άφροδίτη Ξ211, ἐϋπλόκαμος Καλυψώ η246 κ.ά.) και επιτηδεύονται σε κάποιο έργο, όπως η Αθηνά στον πόλεμο και την εξυπνάδα, Άρτεμη στο κυνήγι, η Αφροδίτη στον έρωτα, η Κίρκη και η Καλυψώ στον αργαλειό και το τραγούδι. Οι γυναικείες θεότητες στην Οδύσσεια εμπλέκονται στο ταξίδι της επιστροφής του ήρωα, καθώς άλλες το καθυστερούν (Κίρκη, Καλυψώ) και άλλες συμβάλλουν για την επίτευξή του (Αθηνά). Η διογέννητη Αθηνά είναι όμορφη, έξυπνη, πολεμική, βοηθάει σταθερά τους Αχαιούς, είναι αφοσιωμένη στον Οδυσσέα, αποκαθιστά το δίκαιο στην Ιθάκη, συμβουλεύοντας και βοηθώντας τον Οδυσσέα, τον γιο του Τηλέμαχο και τον βασιλικό οίκο του.

Μια άλλη κυρίαρχη και δυναμική θεά είναι η Ήρα, η οποία συχνά φιλονικεί με τον Δία διεκδικώντας μέρος από την εξουσία του, ως αδελφή και σύζυγός του. Η Ήρα χρησιμοποιεί δόλους ή τη γυναικεία μαεστρία για να επιτύχει τον σκοπό της. Είναι έξυπνη και πολεμική θεά, που εμπλέκεται στις μάχες βοηθώντας ως Αργεία τους Αργείους. Ως μάνα είναι καλή και σέβεται την πονεμένη Θέτιδα, αν και υπήρξε παρασύζυγος του Δία. Η Ήρα είναι η πρώτη ανάμεσα στις θεές και ο προσδιορισμός του Δία ως συζύγου της Ήρας αναδεικνύει τη σημαντική θέση της.

Όλες οι θεές παρουσιάζονται ως ωραίες, αλλά ομορφότερη από όλες είναι η Αφροδίτη, που εμπλέκει σε έρωτες και έριδες τους θνητούς. Είναι άπιστη σύζυγος και κακή μάνα. Η Αφροδίτη σώζει τον ηττημένο Πάρη από τον Μενέλαο, υφαρπάζοντας την Ελένη για δεύτερη φορά από τον νόμιμο σύζυγό της. Η Θέτιδα είναι πρότυπο μάνας, σεμνή και τραγική μορφή, διότι ως θεά γνωρίζει ότι ο γιος της, ο Αχιλλέας, είναι ολιγόχρονος, αλλά σπεύδει να παραγγείλει νέα όπλα στον Ήφαιστο, για να αποκαταστήσει την τιμή του και για να ανακουφίσει τον πόνο του, ως τρυφερή μάνα. Επίσης, η Άρτεμη, η θεά του κυνηγιού, έχει ξεχωριστή θέση στο γυναικείο σύμπαν των θεαινών του Ολύμπου. Αυτήν επικαλούνται οι γυναίκες να τις βοηθήσει στις ωδίνες του τοκετού και να τις απαλλάξει στα γηρατειά από τα βάσανα της ζωής, δηλαδή να τους δώσει ήρεμο θάνατο. Η Περσεφόνη συνδέεται με τον Άδη και συνοδεύεται από το αρνητικό επίθετο, «ἐπαινὴ Περσεφόνεια», δηλαδή «φοβερή».

Στα ομηρικά έπη παρελαύνουν πολλές γυναικείες θεότητες. Επειδή ο κόσμος των θνητών και ο κόσμος των θεών, που κατοικούν στη γη, στον ουρανό και στα βάθη της θάλασσας, παρουσιάζονται ως ταυτόσημοι, οι θεότητες δρουν ως ζωντανά όντα, σε έναν κόσμο ενιαίο, όπου ουρανός, γη και θάλασσα αλληλοδιεισδύουν ως κάτι ενιαίο. Η συμπεριφορά τους δεν διαφέρει από την ανθρώπινη (ανθρωπομορφισμός των θεών). Η θεοσέβεια, τα δώρα, η φιλοξενία, οι συνελεύσεις, οι ρητορικοί λόγοι, η ταφή των νεκρών, ο νόστος, η οικογένεια και πολλά άλλα ως πνευματικός και υλικός πολιτισμός διαποτίζουν κάθε δράση θεών, ηρώων και γυναικών, όπως φαίνεται σε κάθε κεφάλαιο, . Επίσης, η προίκα συγκροτεί θεσμό, την οποία διαχειρίζεται η γυναίκα· σε περίπτωση μάλιστα χηρείας παίρνει πίσω την προίκα της και μπορεί να ξαναπαντρευτεί, πράγμα που δε γίνεται στα κλασικά και μεταγενέστερα χρόνια. Γενικά, οι γυναικείες μορφές στα ομηρικά έπη έχουν ρόλο στην κοινωνική ζωή, κινούν φανερά ή κρυφά τα νήματα στη ζωή των ανδρών και έχουν περισσότερες ελευθερίες από τις γυναίκες των κλασικών χρόνων.

Συνεπώς, στα ομηρικά έπη γύρω από τους επώνυμους ήρωες κινείται ένα πλήθος γυναικών, που δρουν, αντιδρούν, σιωπούν, δέχονται και σχολιάζουν τα δρώμενα, ως μια κοινωνία «ἐν πολέμῳ» ή στον απόηχο του τρωικού πολέμου με τα πάθη και τα παθήματά της. Μέσα από όλα τα θέματα μελέτης αυτού του βιβλίου επιδιώκεται να αναδειχθούν η δράση των γυναικείων μορφών με τις μικροϊστορίες τους, που συγκροτούν τον ομηρικό πολιτισμό, υλικό και πνευματικό. Οι γυναικείες μορφές παρουσιάζονται στον ιδιαίτερο κάθε φορά χώρο, καθώς η λειτουργία του χώρου έχει τη δική του σημασία για τα δρώμενα ή τα αφηγούμενα. Μέσα από τον ρόλο της γυναίκας αποκαλύπτεται η σχέση των δύο φύλων και αναδεικνύονται οικογενειακές και κοινωνικές αξίες, όπως είναι η μητρική αγάπη, το γυναικείο κάλλος, η συζυγική πίστη, η σύνεση και η εργατικότητα. Οι γυναικείες μορφές μάς βοηθούν να κατανοήσομε τον κόσμο που αναπαριστούν, έναν κόσμο με το απόλυτο παρελθόν του, τοποθετημένο στον χώρο της δράσης του, όπου κάθε γυναικείο πορτρέτο έχει τα δικά του ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, που, ως διαχρονικά σύμβολα, ενέπνευσαν τη μεταγενέστερη λογοτεχνική παράδοση, ελληνική και ευρωπαϊκή.

Χριστίνα Αργυροπούλου, Δρ Γλώσσα και Λογοτεχνία
Επίτιμη Σύμβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου

Αναδημοσίευση από http://blogs.sch.gr/spyreli/2013/12/02/

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s